حسن حسن زاده آملى

43

دو رساله مثل و مثال (فارسى)

كه مسائل آن مبتنى بر قواعد خلل ناپذير است ، و هيچ مسامحه و سهل انگارى در آنها راه ندارد ، با تخمين و تقريب درست نمىشود ، اگر چنانچه اندك اشتباه و غفلت در إعمال قوانين آن به محاسب روى آورد از رسيدن به نتيجه باز مىماند . لذا مردم ورزيده در علوم رياضى صاحب رأيى صائب و نظرى ثاقب و كم‌گوى و گزيده‌گوى و ديرگوى و نكوگوى مىشوند ؛ عبارات و ألفاظ آنها نوعا حساب شده است ، قلم آنها بسيار رصين و متين است . مىبينيم كه عبارات جناب خواجه نصير الدين الطوسى در شرح اشارات شيخ رئيس ، و تحرير اصول أقليدس صورى ، و تحرير مجسطى بطليموس قلوذى ، و تحرير أكرمانا لاؤوس ، و تحرير اكرثاوذوسيوس و ديگر آثار قلمى آن جناب چنان سخت استوار است كه گويى بجاى مركّب ، سرب مذاب به كار برده است . علوم رياضى بخصوص هندسه و أوفاق ، ذهن را ورزش عجيب مىدهد و نيك مىپروراند . يك شكل عروس ( كه همان شكل فيثاغورس است و بتخفيف غورس شده است و بتحريف عروس ) بيش از صد وجه اختلاف وقوع و طرق مختلف دارد ؛ خواجه طوسى در تحرير اصول اقليدس قريب چهل وجه آن را تصوير و تحرير و تفسير كرده است . و كتابى جداگانه در يك شكل هندسى قطّاع كه شكل ما نالائوس است نوشته است . نظام الدين نيشابورى در شرح مجسطى گويد : « احكام هندسى قطّاع به چهار صد و نود و هفت هزار و ششصد و شصت و چهار حكم منتهى مىشود » . كمال شوشترى مؤلف « غاية المراد في وفق الأعداد » كه در علم أوفاق كتابى بسيار ارزشمند است فرمود : « شارح رساله زنجانى فرموده است كه چهار هزار نوع مربع چهار در چهار انگاشته‌اند غير مكرّر . و خود مؤلّف مذكور سى و دو طريق آن را در غاية المراد آورده است . يعقوب بن محمّد بن على طاوسى در مختصر « كنه المراد في وفق الأعداد » كه